• พื้นที่ดำเนินการ

การพัฒนาการท่องเที่ยวคาร์บอนต่ำผ่านระบบโลจิสติกส์สีเขียว เพื่อเพิ่มมูลค่าหมู่บ้านท่องเที่ยวชุมชนเกาะหมาก จังหวัดพัทลุง

• ความก้าวหน้าในการดำเนินงาน

1. การดำเนินงานระยะเตรียมการและสำรวจข้อมูลเชิงพื้นที่

โครงการได้เริ่มต้นด้วยการเตรียมความพร้อมของทีมนักวิจัยและคณะทำงาน โดยมีการประชุมวางแผนการดำเนินงาน กำหนดกรอบเวลา และบทบาทหน้าที่ของแต่ละฝ่ายอย่างชัดเจน เพื่อให้การดำเนินงานในพื้นที่เป็นไปอย่างมีระบบและสอดคล้องกับวัตถุประสงค์ของโครงการ SCI

นอกจากนี้ ได้มีการจัดอบรมเชิงปฏิบัติการให้กับนักวิจัยและผู้ช่วยวิจัย เพื่อสร้างความเข้าใจร่วมกันเกี่ยวกับแนวคิดการท่องเที่ยวคาร์บอนต่ำ ระบบโลจิสติกส์สีเขียว ตลอดจนแนวทางการเก็บข้อมูลเชิงพื้นที่ ทั้งในมิติทางเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะการเตรียมความพร้อมด้านเครื่องมือเก็บข้อมูล เช่น แบบสำรวจพฤติกรรมนักท่องเที่ยว แบบบันทึกกิจกรรม และแบบประเมินคาร์บอนฟุตพริ้นท์เบื้องต้น

2.การลงพื้นที่สำรวจและวิเคราะห์สถานการณ์จริง

คณะวิจัยได้ลงพื้นที่ชุมชนเกาะหมาก จังหวัดพัทลุง เพื่อสำรวจและรวบรวมข้อมูลสถานการณ์การท่องเที่ยวในปัจจุบัน โดยใช้วิธีการผสมผสาน ได้แก่ การสำรวจภาคสนาม (Field Survey) การสัมภาษณ์เชิงลึก และการประชุมกลุ่มย่อย ร่วมกับผู้นำชุมชน ผู้ประกอบการท่องเที่ยว และเครือข่ายในพื้นที่

ผลจากการลงพื้นที่พบว่า ชุมชนมีศักยภาพด้านการท่องเที่ยวเชิงนิเวศสูง โดยมีกิจกรรมหลัก เช่น การล่องเรือชมวิถีประมง การเรียนรู้การทำประมงพื้นบ้าน การแปรรูปอาหารทะเล และการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม อย่างไรก็ตาม ระบบการจัดการท่องเที่ยวยังขาดการบูรณาการ โดยเฉพาะในด้านการเชื่อมโยงเส้นทางท่องเที่ยวและการจัดการโลจิสติกส์

ในส่วนของระบบโลจิสติกส์ คณะวิจัยได้ทำการสำรวจเส้นทางการเดินเรือ จุดรับ–ส่งนักท่องเที่ยว และลำดับกิจกรรมการท่องเที่ยวในแต่ละโปรแกรม พบว่าในบางช่วงเวลามีการใช้เรือซ้ำซ้อนและเกิดเที่ยววิ่งเปล่า ส่งผลให้เกิดต้นทุนเชื้อเพลิงที่สูงและมีการปล่อยก๊าซเรือนกระจกโดยไม่จำเป็น นอกจากนี้ ยังพบว่าการจัดลำดับกิจกรรมในบางเส้นทางยังไม่มีการออกแบบที่เหมาะสม ทำให้เกิดการเดินทางย้อนเส้นทาง ซึ่งเป็นปัจจัยหนึ่งที่เพิ่มการปล่อยคาร์บอน

3.การพัฒนาเครื่องมือและการประเมินคาร์บอนฟุตพริ้นท์

คณะวิจัยได้จัดประชุมผู้เชี่ยวชาญด้านสิ่งแวดล้อม โลจิสติกส์ และการท่องเที่ยว เพื่อร่วมกันออกแบบเครื่องมือสำหรับการประเมินคาร์บอนฟุตพริ้นท์ของกิจกรรมการท่องเที่ยวในพื้นที่ โดยพัฒนาแบบประเมินที่ครอบคลุมกิจกรรมหลัก ได้แก่ การเดินทาง (เรือ รถ) การใช้พลังงานในกิจกรรม และการบริโภคของนักท่องเที่ยว

จากนั้นได้ลงพื้นที่เก็บข้อมูลจริง โดยใช้แบบประเมินดังกล่าวควบคู่กับการบันทึกข้อมูลเชิงปริมาณ เช่น ระยะทางการเดินเรือ ปริมาณการใช้น้ำมัน และระยะเวลาการดำเนินกิจกรรมในแต่ละจุด

ผลการวิเคราะห์เบื้องต้นพบว่า กิจกรรมที่มีการปล่อยคาร์บอนสูง ได้แก่ การเดินทางด้วยเรือเครื่องยนต์และกิจกรรมที่มีการใช้พลังงานเชื้อเพลิง ขณะที่กิจกรรมเชิงเรียนรู้ เช่น การทำอาหารพื้นบ้านหรือการเรียนรู้วิถีประมง มีการปล่อยคาร์บอนในระดับต่ำ ซึ่งสะท้อนถึงศักยภาพในการพัฒนาเป็นกิจกรรมท่องเที่ยวคาร์บอนต่ำได้

4.การมีส่วนร่วมของชุมชนและการออกแบบร่วม (Co-design)

คณะวิจัยได้จัดประชุมเครือข่ายชุมชนเกาะหมาก ซึ่งประกอบด้วยผู้นำชุมชน กลุ่มผู้ประกอบการท่องเที่ยว กลุ่มประมง และหน่วยงานท้องถิ่น เพื่อร่วมกันวิเคราะห์ข้อมูลที่ได้จากการสำรวจ และกำหนดแนวทางการพัฒนาการท่องเที่ยวคาร์บอนต่ำ

กระบวนการดังกล่าวใช้แนวคิด Co-design โดยเปิดโอกาสให้ชุมชนมีส่วนร่วมในการออกแบบเส้นทางท่องเที่ยวใหม่ การปรับปรุงระบบโลจิสติกส์ และการกำหนดรูปแบบกิจกรรมที่ลดการปล่อยคาร์บอน เช่น การรวมกลุ่มนักท่องเที่ยวเพื่อลดจำนวนเที่ยวเรือ การออกแบบเส้นทางแบบวน (Loop Route) เพื่อลดการเดินทางซ้ำ และการเพิ่มกิจกรรมที่ใช้ทรัพยากรในพื้นที่

นอกจากนี้ ยังได้ร่วมกันวางแผนพัฒนา แผนที่ GIS และ Carbon Footprint Mapping โดยระบุจุดกิจกรรมท่องเที่ยว เส้นทางการเดินทาง และระดับการปล่อยคาร์บอนในแต่ละจุด เพื่อใช้เป็นเครื่องมือในการบริหารจัดการการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน

• จำนวนผู้เข้าร่วมในกิจกรรมนี้ 27คน
•   งบประมาณค่าใช้จ่ายที่ใช้ 68,918 บาท (หกหมื่นแปดพันเก้าร้อยสิบแปดบาทถ้วน)
•   ผู้รับบริการ 26คน

• พื้นที่ดำเนินการ

    การพัฒนาการท่องเที่ยวคาร์บอนต่ำผ่านระบบโลจิสติกส์สีเขียว เพื่อเพิ่มมูลค่าหมู่บ้านท่องเที่ยวชุมชนเกาะหมาก จังหวัดพัทลุง

• ความก้าวหน้าในการดำเนินงาน

1. การวิเคราะห์ข้อมูลและจัดทำฐานข้อมูลเชิงพื้นที่ด้านการท่องเที่ยวคาร์บอนต่ำ

ภายหลังการสำรวจข้อมูลภาคสนามในระยะที่ผ่านมา คณะวิจัยได้นำข้อมูลที่รวบรวมได้จากการสำรวจเส้นทางท่องเที่ยว กิจกรรมการท่องเที่ยว ระบบการเดินทาง และข้อมูลการใช้พลังงาน มาวิเคราะห์และจัดระบบฐานข้อมูลเชิงพื้นที่เพื่อใช้เป็นข้อมูลพื้นฐานสำหรับการพัฒนาเครื่องมือและนวัตกรรมด้านการท่องเที่ยวคาร์บอนต่ำของชุมชนเกาะหมาก ข้อมูลดังกล่าวได้รับการตรวจสอบความถูกต้องร่วมกับผู้นำชุมชน ผู้ประกอบการ และหน่วยงานท้องถิ่น เพื่อให้ฐานข้อมูลสะท้อนบริบทการดำเนินงานจริงของพื้นที่ และสามารถนำไปใช้ประโยชน์ในการวางแผนพัฒนาการท่องเที่ยวในระยะต่อไป

2. การพัฒนาแผนที่กิจกรรมการท่องเที่ยวและ Carbon Footprint Mapping

คณะวิจัยได้เริ่มดำเนินการพัฒนาแผนที่กิจกรรมการท่องเที่ยว ควบคู่กับการจัดทำ Carbon Footprint Mapping โดยใช้ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS)การดำเนินงานประกอบด้วย การกำหนดตำแหน่งแหล่งท่องเที่ยว จุดบริการนักท่องเที่ยว จุดรับ–ส่งเรือ เส้นทางการเดินทางหลัก เส้นทางจักรยาน จุดกิจกรรมการเรียนรู้ พื้นที่ที่มีการปล่อยคาร์บอนสูง ให้สามารถเห็นความสัมพันธ์ระหว่างกิจกรรมการท่องเที่ยวกับการใช้พลังงานในพื้นที่ และสามารถใช้ข้อมูลดังกล่าวเป็นฐานในการออกแบบเส้นทางท่องเที่ยวคาร์บอนต่ำได้อย่างเป็นระบบ

3. การออกแบบต้นแบบระบบโลจิสติกส์สีเขียว

จากผลการวิเคราะห์ข้อมูลเชิงพื้นที่ คณะวิจัยได้ร่วมกับเครือข่ายชุมชนออกแบบต้นแบบระบบโลจิสติกส์สีเขียว โดยมุ่งเน้นการลดการใช้พลังงานและลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากกิจกรรมการท่องเที่ยว แนวทางที่ได้ร่วมกันออกแบบ ได้แก่ การจัดกลุ่มนักท่องเที่ยวเพื่อลดเที่ยวเรือซ้ำซ้อน การจัดลำดับเส้นทางเดินเรือใหม่ การเชื่อมโยงกิจกรรมท่องเที่ยวให้เดินทางต่อเนื่อง การส่งเสริมการใช้จักรยานและการเดินเท้า การกำหนดจุดจอดและจุดเปลี่ยนกิจกรรมที่เหมาะสม

          การดำเนินงานพัฒนาต้นแบบดังกล่าวผ่านการแลกเปลี่ยนความคิดเห็นร่วมกับผู้ประกอบการเรือและกลุ่มท่องเที่ยวชุมชน เพื่อนำไปปรับปรุงก่อนการทดลองใช้จริง

4. การพัฒนา Smart Tourism Prototype และ Carbon Calculator

คณะวิจัยได้ดำเนินการออกแบบต้นแบบระบบ Smart Tourism เพื่อสนับสนุนการบริหารจัดการการท่องเที่ยวของชุมชน โดยกำหนดองค์ประกอบสำคัญ ได้แก่ ฐานข้อมูลแหล่งท่องเที่ยว เส้นทางท่องเที่ยวคาร์บอนต่ำ ข้อมูลกิจกรรมท่องเที่ยว ระบบเชื่อมโยง QR Codeระบบแสดงข้อมูลการเดินทาง

พร้อมกันนี้ ได้เริ่มพัฒนาแนวคิด Carbon Calculator สำหรับใช้ประเมินปริมาณการปล่อยก๊าซเรือนกระจกของกิจกรรมการท่องเที่ยว โดยกำหนดตัวแปรสำคัญ เช่น ระยะทางการเดินทาง ประเภทพาหนะปริมาณเชื้อเพลิง จำนวนผู้เข้าร่วมกิจกรรม ระยะเวลาการดำเนินกิจกรรม เครื่องมือดังกล่าวจะนำไปทดลองใช้งานและปรับปรุงในระยะถัดไป

5. การประชุมติดตามและเตรียมความพร้อมสำหรับการทดลองต้นแบบ

คณะวิจัยได้จัดประชุมร่วมกับผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง กลุ่มท่องเที่ยวโดยชุมชน และผู้ประกอบการ เพื่อรายงานผลการดำเนินงานในระยะที่ผ่านมา พร้อมทั้งร่วมกันกำหนดแนวทางการทดลองใช้ต้นแบบในพื้นที่ การประชุมดังกล่าวช่วยสร้างความเข้าใจร่วมกันเกี่ยวกับ ขั้นตอนการทดลองใช้เส้นทางท่องเที่ยวคาร์บอนต่ำ การเก็บข้อมูลผลการทดลอง บทบาทของแต่ละภาคส่วน แนวทางการติดตามประเมินผล ส่งผลให้เกิดความพร้อมของเครือข่ายชุมชนในการดำเนินงานระยะทดลองใช้ในไตรมาสถัดไป

การดำเนินโครงการในปีที่ 1 มุ่งเน้นการ สำรวจและทำความเข้าใจบริบทพื้นที่ การรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูลด้านการท่องเที่ยว การนำองค์ความรู้ด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีมาประยุกต์ใช้ ตลอดจนการออกแบบและพัฒนาต้นแบบเส้นทางท่องเที่ยวคาร์บอนต่ำ โดยใช้กระบวนการทำงานแบบมีส่วนร่วมระหว่างมหาวิทยาลัย กลุ่มท่องเที่ยวโดยชุมชนตำบลเกาะหมาก ผู้ประกอบการ และเครือข่ายที่เกี่ยวข้องในพื้นที่ เพื่อสร้างฐานข้อมูลและความพร้อมสำหรับการพัฒนาศักยภาพและทดลองใช้เส้นทางในระยะต่อไป

ในปีแรก โครงการได้ดำเนินการสำรวจทรัพยากรและศักยภาพด้านการท่องเที่ยวของพื้นที่ ทั้งแหล่งท่องเที่ยว กิจกรรม วิถีชุมชน อาหาร ที่พัก การเดินทาง และบริการที่เกี่ยวข้อง รวมทั้งศึกษารูปแบบการเชื่อมโยงบริการของผู้ประกอบการในพื้นที่ เพื่อนำข้อมูลมาวิเคราะห์และออกแบบเส้นทางที่สามารถสร้างประสบการณ์การท่องเที่ยวที่มีคุณค่า ควบคู่กับการลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม นอกจากนี้ ยังได้นำแนวคิดCarbon Footprint, Low-Carbon Tourism และ Green Logistics มาใช้เป็นกรอบในการสำรวจและวิเคราะห์กิจกรรมการท่องเที่ยว เพื่อให้ชุมชนเริ่มมองเห็นความเชื่อมโยงระหว่างรูปแบบการให้บริการ การเดินทาง การใช้ทรัพยากร และการปล่อยก๊าซเรือนกระจก

การดำเนินงานดังกล่าวก่อให้เกิดผลในลักษณะของ การสร้างฐานการเปลี่ยนแปลง (Foundation for Impact) ใน 3 มิติสำคัญ กล่าวคือ ด้านเศรษฐกิจ เกิดการสำรวจและเชื่อมโยงทรัพยากร ผู้ประกอบการ และบริการที่มีอยู่ในชุมชน เพื่อนำมาพัฒนาเป็นเส้นทางและบริการท่องเที่ยวรูปแบบใหม่ รวมทั้งจัดทำข้อมูลฐานด้านกิจกรรม รายได้ และต้นทุนที่เกี่ยวข้อง เพื่อใช้ติดตามและเปรียบเทียบผลทางเศรษฐกิจในระยะต่อไป การพัฒนาเส้นทางจะช่วยเพิ่มโอกาสในการเชื่อมโยงรายได้ระหว่างกิจกรรมต่าง ๆ เช่น การเดินทาง อาหาร ที่พัก กิจกรรมเรียนรู้ และผลิตภัณฑ์ชุมชน และมีศักยภาพในการสร้างบริการใหม่เพื่อดึงดูดกลุ่มนักท่องเที่ยวใหม่เข้าสู่พื้นที่

ด้านสิ่งแวดล้อม โครงการได้นำองค์ความรู้ด้าน Carbon Footprint มาใช้เป็นเครื่องมือในการทำความเข้าใจผลกระทบของกิจกรรมท่องเที่ยว พร้อมทั้งรวบรวมข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับการเดินทาง การใช้พาหนะและเชื้อเพลิง อาหาร ที่พัก ของเสีย และกิจกรรมการท่องเที่ยว เพื่อใช้เป็นข้อมูลฐานสำหรับการประเมินการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ตลอดจนใช้แนวคิด Green Logistics ประกอบการออกแบบทางเลือกในการเดินทางและเส้นทางท่องเที่ยวที่มีประสิทธิภาพมากขึ้น ซึ่งจะนำไปสู่การทดลองและเปรียบเทียบปริมาณการปล่อยก๊าซเรือนกระจกของเส้นทางเดิมกับเส้นทาง Low Carbon ในปีต่อไป

ด้านสังคม เกิดกระบวนการทำงานร่วมกันระหว่างมหาวิทยาลัย กลุ่มท่องเที่ยวโดยชุมชน ผู้ประกอบการ และเครือข่ายในพื้นที่ ผ่านการสำรวจ การแลกเปลี่ยนข้อมูล และการร่วมออกแบบแนวทางพัฒนาการท่องเที่ยว ส่งผลให้ผู้เกี่ยวข้องได้เรียนรู้และสร้างความเข้าใจร่วมกันเกี่ยวกับการท่องเที่ยวคาร์บอนต่ำ ตลอดจนตระหนักถึงความสำคัญของการรักษาทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมควบคู่กับการสร้างรายได้จากการท่องเที่ยว กระบวนการดังกล่าวยังเป็นการเตรียมความพร้อมของชุมชนให้สามารถเข้ามามีส่วนร่วมในห่วงโซ่คุณค่าการท่องเที่ยวมากขึ้น และสร้างโอกาสในการพัฒนาอาชีพหรือรายได้เสริมจากบริการท่องเที่ยวในอนาคต

โดยภาพรวม กิจกรรมหลักของปีที่ 1 สามารถดำเนินการได้ตามทิศทางและเป้าหมายของระยะ สำรวจ วิเคราะห์ ออกแบบ พัฒนาต้นแบบ และทำให้โครงการมีทั้งข้อมูลฐาน เครือข่ายความร่วมมือ องค์ความรู้ และแนวทางการพัฒนาเส้นทางท่องเที่ยวคาร์บอนต่ำสำหรับใช้เป็นต้นทุนในการดำเนินงานระยะต่อไป อย่างไรก็ตาม ผลลัพธ์บางประการ เช่น รายได้ที่เพิ่มขึ้น ต้นทุนที่ลดลง ปริมาณ Carbon Footprint ที่ลดลงจากการใช้เส้นทาง และการตอบรับของนักท่องเที่ยวต่อบริการใหม่ ยังไม่ควรสรุปเป็นผลกระทบที่เกิดขึ้นเต็มรูปแบบในปีที่ 1 เนื่องจากต้องอาศัยการนำต้นแบบไปทดลองใช้และเก็บข้อมูลเปรียบเทียบก่อน–หลังในระยะต่อไป